Cổ phiếu thường là gì? toàn bộ quyền lợi, đặc điểm và những điều cổ đông cần biết

Cổ phiếu thường là loại cổ phiếu bạn thấy mỗi ngày trên bảng điện chứng khoán, từ VCB, VIC, HPG đến hàng trăm mã khác đang giao dịch trên HoSE, HNX và UPCOM. Nhưng ít nhà đầu tư thực sự hiểu rõ mình đang sở hữu cái gì và có những quyền gì khi mua những cổ phiếu đó.

Bài viết này giải thích đầy đủ cổ phiếu thường là gì, quyền lợi pháp lý của người nắm giữ, cơ chế sinh lời, điểm khác biệt so với cổ phiếu ưu đãi và những rủi ro đặc thù cần nắm rõ trước khi đầu tư.

Bài này là một phần trong chuỗi kiến thức về cổ phiếu. Nếu bạn chưa quen với khái niệm cổ phiếu nói chung, hãy đọc bài tổng quan trước.

Cổ phiếu thường là gì?

Cổ phiếu thường – còn gọi là cổ phiếu phổ thông (tiếng Anh: common stock), là loại chứng khoán xác nhận quyền sở hữu một phần vốn điều lệ của công ty cổ phần, đi kèm với đầy đủ quyền tham gia quản trị và hưởng lợi từ kết quả kinh doanh của doanh nghiệp đó.

Theo Luật Doanh nghiệp 2020, mỗi công ty cổ phần bắt buộc phải có cổ phần phổ thông. Trong khi đó, các loại cổ phần ưu đãi là tùy chọn, doanh nghiệp có thể phát hành hoặc không.

Điểm cốt lõi phân biệt cổ phiếu thường với các công cụ tài chính khác: người nắm giữ là chủ sở hữu thực sự của doanh nghiệp theo tỷ lệ cổ phiếu nắm giữ, không phải chủ nợ như trái chủ, không phải người cho vay như người mua trái phiếu.

Toàn bộ rủi ro và lợi ích gắn liền trực tiếp với hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp: doanh nghiệp thịnh vượng, cổ đông hưởng lợi không giới hạn; doanh nghiệp phá sản, cổ đông mất vốn sau khi các chủ nợ đã được thanh toán.

Quyền lợi của cổ đông nắm giữ cổ phiếu thường

Luật Doanh nghiệp 2020 quy định rõ quyền của cổ đông phổ thông. Hiểu rõ các quyền này giúp bạn biết mình đang sở hữu gì chứ không chỉ là một con số trên bảng điện.

Quyền tham dự và biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông

Mỗi cổ phiếu thường tương đương một phiếu biểu quyết tại Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ). Đây là quyền quản trị cơ bản nhất của cổ đông. Bạn có tiếng nói trong các quyết định lớn của doanh nghiệp như: bầu Hội đồng quản trị, phê duyệt kế hoạch kinh doanh, thông qua mức cổ tức, quyết định phát hành thêm cổ phiếu hay mua lại cổ phiếu quỹ.

Cổ đông sở hữu dưới 10% không thể trực tiếp triệu tập ĐHĐCĐ bất thường, nhưng vẫn có quyền tham dự, đặt câu hỏi và biểu quyết tại mọi phiên họp được triệu tập hợp lệ.

Cổ đông nắm giữ từ 5% cổ phần trở lên có thêm quyền: đề cử người vào Hội đồng quản trị và Ban kiểm soát, yêu cầu triệu tập ĐHĐCĐ bất thường trong trường hợp quy định (cùng với các cổ đông khác đủ tỷ lệ 10%).

Quyền nhận cổ tức

Khi doanh nghiệp có lợi nhuận và ĐHĐCĐ thông qua quyết định chia cổ tức, cổ đông phổ thông được nhận cổ tức tương ứng với số cổ phiếu đang nắm giữ.

Cổ tức có thể được trả bằng tiền mặt hoặc bằng cổ phiếu. Cổ tức bằng tiền mặt chịu thuế thu nhập cá nhân 5% theo quy định hiện hành. Cổ tức bằng cổ phiếu không chịu thuế ngay tại thời điểm nhận mà thuế phát sinh khi bán số cổ phiếu đó với mức 0,1% trên giá trị giao dịch.

Một điểm quan trọng cần hiểu: cổ đông phổ thông không có quyền đòi cổ tức. Việc có chia cổ tức hay không, chia bao nhiêu và chia bằng hình thức nào hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của ĐHĐCĐ. Doanh nghiệp có lợi nhuận nhưng vẫn có thể không chia cổ tức nếu cần giữ tiền để tái đầu tư.

Quyền ưu tiên mua cổ phiếu mới phát hành

Khi doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn, cổ đông hiện hữu có quyền mua thêm theo tỷ lệ sở hữu hiện tại trước khi mở bán cho bên ngoài. Quyền này giúp cổ đông bảo vệ tỷ lệ sở hữu của mình khỏi bị pha loãng.

Ví dụ: bạn đang sở hữu 1% doanh nghiệp. Doanh nghiệp phát hành thêm 10% cổ phiếu mới. Nếu bạn không mua thêm, tỷ lệ sở hữu của bạn sẽ giảm xuống dưới 1%. Quyền ưu tiên mua cho phép bạn duy trì tỷ lệ 1% bằng cách mua đúng phần được phân bổ.

Quyền nhận tài sản khi giải thể hoặc phá sản

Khi doanh nghiệp giải thể hoặc phá sản, sau khi đã thanh toán đầy đủ các nghĩa vụ theo thứ tự ưu tiên (thuế nhà nước, lương nhân viên, nợ có bảo đảm, nợ không bảo đảm, cổ đông ưu đãi), phần tài sản còn lại – nếu có, sẽ được chia cho cổ đông phổ thông theo tỷ lệ sở hữu.

Trên thực tế, trong hầu hết các trường hợp phá sản, cổ đông thường không còn gì để nhận vì tài sản thường không đủ để thanh toán hết nợ.

Quyền tiếp cận thông tin

Cổ đông có quyền yêu cầu và được nhận các tài liệu theo quy định: báo cáo tài chính, biên bản ĐHĐCĐ, điều lệ công ty, sổ đăng ký cổ đông. Với doanh nghiệp niêm yết, quyền này được bảo đảm chặt chẽ hơn thông qua nghĩa vụ công bố thông tin theo quy định của UBCKNN.

Cổ phiếu thường sinh lời như thế nào?

Cổ phiếu thường tạo ra lợi nhuận cho nhà đầu tư theo hai cơ chế, và hiểu rõ cả hai giúp bạn xây dựng kỳ vọng thực tế hơn.

Chênh lệch giá (capital gain)

Mua thấp, bán cao, đây là cách trực quan nhất để kiếm lợi từ cổ phiếu. Giá cổ phiếu tăng khi: lợi nhuận doanh nghiệp tốt hơn kỳ vọng, ngành đang được đánh giá cao hơn, hoặc thị trường chung đang trong xu hướng tăng.

Điều ít người để ý: lợi nhuận từ chênh lệch giá cổ phiếu tại Việt Nam chịu thuế 0,1% trên tổng giá trị giao dịch (không phải trên lợi nhuận) tại thời điểm bán, theo quy định hiện hành. Tức là bán lỗ vẫn phải nộp thuế.

Cổ tức

Cổ tức là phần lợi nhuận doanh nghiệp chia lại cho cổ đông. Không phải doanh nghiệp nào cũng chia cổ tức, và đây không phải điểm yếu. Doanh nghiệp giữ lại lợi nhuận để tái đầu tư sinh trưởng mạnh có thể tạo ra tổng lợi nhuận cao hơn nhiều cho cổ đông dài hạn so với doanh nghiệp chia hết cổ tức nhưng không tăng trưởng.

Điều cần tránh: không nên chọn cổ phiếu chỉ vì tỷ suất cổ tức (dividend yield) cao mà không xét đến sức khỏe tài chính doanh nghiệp. Cổ tức cao nhưng lợi nhuận giảm liên tục là dấu hiệu doanh nghiệp đang “ăn vào vốn”.

Đặc điểm phân biệt cổ phiếu thường với cổ phiếu ưu đãi

Đây là điểm nhiều nhà đầu tư mới hay nhầm lẫn, đặc biệt khi đọc về các đợt phát hành cổ phiếu của doanh nghiệp.

Tiêu chí	Cổ phiếu thường	Cổ phiếu ưu đãi
Quyền biểu quyết	Có (1 CP = 1 phiếu)	Thường bị hạn chế hoặc không có
Cổ tức	Không cố định, tùy ĐHĐCĐ	Thường cố định hoặc tối thiểu được đảm bảo
Ưu tiên nhận cổ tức	Sau cổ phiếu ưu đãi	Trước cổ phiếu thường
Ưu tiên thanh toán khi phá sản	Cuối cùng	Trước cổ phiếu thường
Giao dịch trên sàn	Phổ biến	Thường không niêm yết
Tiềm năng tăng giá	Không giới hạn	Thường giới hạn hơn

Cổ phiếu ưu đãi gần hơn với trái phiếu trong đặc điểm rủi ro, chẳng hạn như cổ tức cố định, ít biến động hơn nhưng cũng ít tiềm năng tăng giá hơn. Cổ phiếu thường có rủi ro cao hơn nhưng tiềm năng sinh lời cũng lớn hơn không giới hạn.

→ Đọc chi tiết: Cổ phiếu ưu đãi là gì? các loại và quyền lợi khác biệt

Mệnh giá và thị giá là hai con số không liên quan đến nhau

Cổ phiếu thường tại Việt Nam có mệnh giá thống nhất là 10.000 đồng/cổ phiếu, được quy định bởi Luật Doanh nghiệp và áp dụng cho tất cả công ty cổ phần.

Mệnh giá chỉ là đơn vị kế toán để xác định vốn điều lệ, nó không phản ánh giá trị thực hay giá giao dịch của cổ phiếu. Trên thực tế:

• Cổ phiếu VCB (Vietcombank) từng giao dịch ở mức hơn 100.000 đồng/CP, tức là gấp 10 lần mệnh giá.
• Nhiều cổ phiếu nhỏ giao dịch dưới mệnh giá, tức là dưới 10.000 đồng/CP.

Thị giá là giá cổ phiếu đang giao dịch trên sàn tại một thời điểm, hình thành theo cung cầu thị trường và phản ánh kỳ vọng của nhà đầu tư về tương lai doanh nghiệp.

Giá trị sổ sách (BVPS) là giá trị vốn chủ sở hữu chia cho số cổ phiếu đang lưu hành. Đây là một thước đo khác, khác với cả mệnh giá lẫn thị giá.

→ Đọc chi tiết: Mệnh giá cổ phiếu là gì? khác thị giá và BVPS như thế nào?

Cổ phiếu thường trên sàn Việt Nam hoạt động như thế nào?

Khi mua cổ phiếu thường trên sàn HoSE, HNX hoặc UPCOM, bạn không mua trực tiếp từ doanh nghiệp mà bạn mua từ người bán khác trên thị trường thứ cấp.

Doanh nghiệp chỉ nhận tiền một lần duy nhất khi phát hành cổ phiếu lần đầu (IPO) hoặc phát hành thêm sau đó. Mọi giao dịch mua bán tiếp theo trên sàn là giữa nhà đầu tư với nhà đầu tư, doanh nghiệp không liên quan đến dòng tiền này.

Vòng đời một giao dịch cổ phiếu thường trên sàn:

Đặt lệnh mua qua ứng dụng CTCK → Lệnh được đưa vào hệ thống khớp lệnh của sàn → Khớp với lệnh bán từ nhà đầu tư khác → Xác nhận giao dịch → Cổ phiếu về tài khoản lưu ký sau T+1.5 → Tiền thanh toán cho bên bán sau T+1.5.

Trong khoảng thời gian T đến T+1.5, cổ phiếu đã khớp nhưng chưa chuyển quyền sở hữu chính thức. Điều này ảnh hưởng đến việc xác định danh sách cổ đông được nhận cổ tức hoặc quyền tham dự ĐHĐCĐ. Đây là lý do doanh nghiệp thường chốt danh sách trước ngày thanh toán một khoảng thời gian nhất định.

→ Đọc thêm: Chu kỳ thanh toán T+1.5 trong chứng khoán.

Ưu điểm và nhược điểm của cổ phiếu thường

Ưu điểm

Tiềm năng sinh lời không giới hạn. Không có trần lợi nhuận khi doanh nghiệp phát triển tốt. Một cổ phiếu tăng 5 lần, 10 lần trong vài năm là điều đã xảy ra trên thị trường Việt Nam với các doanh nghiệp phát triển mạnh.

Quyền biểu quyết và kiểm soát. Không giống trái phiếu, cổ phiếu thường cho bạn tiếng nói trong quản trị doanh nghiệp, từ bầu Hội đồng quản trị đến phê duyệt các quyết định lớn.

Thanh khoản cao. Cổ phiếu niêm yết trên HoSE và HNX có thể mua bán trong giờ giao dịch mà không cần tìm kiếm người mua như bất động sản hay góp vốn tư nhân.

Phòng ngừa lạm phát dài hạn. Về lịch sử, cổ phiếu là một trong các kênh đầu tư có khả năng bảo toàn giá trị thực tốt nhất trong dài hạn, vượt qua lạm phát, dù với biến động lớn trong ngắn hạn.

Nhược điểm

Rủi ro cao nhất trong cấu trúc vốn. Cổ đông thường đứng cuối cùng trong thứ tự ưu tiên thanh toán khi doanh nghiệp gặp khó khăn.

Cổ tức không được đảm bảo. Khác với lãi suất ngân hàng hay coupon trái phiếu, không có gì đảm bảo bạn sẽ nhận cổ tức trong năm tới.

Biến động giá ngắn hạn lớn. Giá có thể dao động mạnh trong ngắn hạn dù doanh nghiệp về cơ bản không thay đổi sẽ tạo áp lực tâm lý cho nhà đầu tư thiếu kỷ luật.

Cần kiến thức để chọn đúng. Khác với gửi tiết kiệm, đầu tư cổ phiếu đòi hỏi khả năng phân tích hoặc ít nhất là hiểu cơ bản về doanh nghiệp mình đầu tư.

Gợi ý tạo ảnh minh họa kích thước 1800x800px: Hai cột “Ưu điểm” và “Nhược điểm” dạng checklist. Cột trái nền xanh nhạt với dấu tích, cột phải nền cam nhạt với dấu trừ. Mỗi điểm có icon và một câu ngắn gọn. Thiết kế cân đối, không thiên vị.

Câu hỏi thường gặp về cổ phiếu thường

Cổ phiếu thường và cổ phiếu phổ thông có khác nhau không? Không. Cổ phiếu thường và cổ phiếu phổ thông là hai cách gọi khác nhau cho cùng một loại chứng khoán, tương ứng với thuật ngữ tiếng Anh “common stock”. Luật Doanh nghiệp 2020 dùng thuật ngữ “cổ phần phổ thông”, trong khi thực tế thị trường hay dùng “cổ phiếu thường”.

Tôi mua cổ phiếu thường có được dự họp cổ đông không? Có, nếu bạn nằm trong danh sách cổ đông chốt trước ngày họp theo thông báo của doanh nghiệp. Với cổ đông nhỏ lẻ không thể tham dự trực tiếp, hầu hết doanh nghiệp cho phép ủy quyền biểu quyết cho người khác hoặc biểu quyết trực tuyến.

Mua cổ phiếu thường xong có thể bán ngay không? Về mặt kỹ thuật, bạn chưa thể đặt lệnh bán ngay sau khi mua trong cùng phiên giao dịch, vì quy định hiện hành chỉ cho phép bán cổ phiếu mua sau 1.5 ngày tại Việt Nam.

Cổ phiếu thường có kỳ hạn không? Không. Cổ phiếu thường không có kỳ hạn, bạn nắm giữ bao lâu tùy ý, cho đến khi bán hoặc khi doanh nghiệp giải thể. Đây là điểm khác biệt cơ bản với trái phiếu có kỳ hạn cố định.

Tôi mua cổ phiếu thường qua sàn, doanh nghiệp có biết không? Doanh nghiệp không theo dõi từng giao dịch cụ thể trên sàn theo thời gian thực. Tuy nhiên, Trung tâm Lưu ký Chứng khoán Việt Nam (VSD) lưu trữ thông tin cổ đông. Khi doanh nghiệp chốt danh sách cho ĐHĐCĐ hoặc chia cổ tức, họ lấy dữ liệu từ VSD tại ngày chốt đó.

Cổ đông nhỏ lẻ có thực sự có quyền gì không? Về mặt pháp lý có đầy đủ quyền như đã liệt kê. Trên thực tế, quyền biểu quyết của cổ đông nhỏ lẻ ít có ảnh hưởng đến các quyết định lớn vì cổ đông lớn và ban lãnh đạo thường nắm tỷ lệ chi phối. Quyền lợi thiết thực nhất với cổ đông nhỏ lẻ là nhận cổ tức, hưởng tăng giá và quyền mua ưu tiên khi phát hành thêm.

Tóm lại

Cổ phiếu thường là loại chứng khoán phổ biến nhất cho phép bạn trở thành đồng sở hữu doanh nghiệp với đầy đủ quyền biểu quyết, quyền nhận cổ tức và quyền hưởng lợi không giới hạn khi doanh nghiệp phát triển.

Đổi lại, bạn chấp nhận rủi ro cao nhất: đứng cuối thứ tự ưu tiên thanh toán, cổ tức không được bảo đảm và giá có thể biến động mạnh trong ngắn hạn.

Hiểu rõ những quyền lợi và rủi ro này giúp bạn đưa ra kỳ vọng thực tế và xây dựng chiến lược đầu tư phù hợp.

Đọc tiếp trong chuyên mục cổ phiếu:

• Cổ phiếu là gì? định nghĩa, phân loại và toàn bộ kiến thức nền tảng
• Cổ phiếu ưu đãi là gì? so sánh chi tiết với cổ phiếu thường
• Mệnh giá cổ phiếu là gì?
• Quyền cổ đông đầy đủ – cổ tức, quyền mua và các sự kiện doanh nghiệp
• Cách mua bán cổ phiếu thường trên sàn cho người mới

---