Cán cân thanh toán và những điều cần biết.

Cán cân thanh toán (Balance of Payments – BOP) là một khái niệm quan trọng trong việc điều hành nền kinh tế của một quốc gia. Là một nhà đầu tư thì chúng ta cũng phải trang bị những kiến thức vĩ mô càng nhiều càng tốt nếu muốn đầu tư hiệu quả. Vậy thì cán cân thanh toán là gì? Cấu trúc và sự thay đổi của nó ảnh hưởng như thế nào? Mời các bạn cùng tham khảo bài viết sau đây nhé.

Khái niệm.

Cán cân thanh toán (Balance of Payments – BOP) là một báo cáo thống kê kinh tế tổng hợp, ghi lại toàn bộ các giao dịch kinh tế giữa một quốc gia và phần còn lại của thế giới trong một khoảng thời gian nhất định (thường là một năm).

Cán cân thanh toán bao gồm tất cả các giao dịch liên quan đến hàng hóa, dịch vụ, thu nhập, chuyển giao, và các luồng vốn, được phân loại theo từng mục cụ thể.

Cấu trúc của cán cân thanh toán.

Cán cân thanh toán gồm 3 thành phần quan trọng là Cán cân vãng lai, cán cân vốn và cán cân tài chính. Sau đây chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chi tiết từng loại cán cân thành phần.

Cán cân vãng lai (Current Account).

Khái niệm.

Cán cân vãng lai là một thành phần quan trọng trong cán cân thanh toán, ghi nhận các giao dịch kinh tế giữa một quốc gia và phần còn lại của thế giới liên quan đến:

1. Hàng hóa (Merchandise Trade): Xuất khẩu và nhập khẩu sản phẩm hàng hóa.
2. Dịch vụ (Services Trade): Các giao dịch về vận tải, du lịch, tài chính, bảo hiểm và các dịch vụ khác.
3. Thu nhập (Income): Lãi vay, cổ tức và thu nhập từ đầu tư nước ngoài.
4. Chuyển giao vãng lai (Current Transfers): Kiều hối, viện trợ không hoàn lại, và các khoản chuyển giao khác mà không kèm nghĩa vụ kinh tế.

Cán cân vãng lai phản ánh mối quan hệ giữa tiết kiệm, đầu tư nội địa và mối quan hệ thương mại với thế giới.

Sự cân đối và mất cân đối của cán cân vãng lai.

Sự cân đối là khi mà cán cân vãng lai thặng dư, thu về nhiều ngoại tệ hơn là chi hoặc tối thiểu là phải cân bằng. Sự mất cân đối là trạng thái ngược lại. Khi nghiên cứu sự cân đối hoặc mất cân đối của cán cân vãng lai, cần phân tích các vấn đề sau:

Xuất khẩu và nhập khẩu hàng hóa và dịch vụ.

Xem xét thặng dư hay thâm hụt thương mại để thấy được cán cân vãng lai có cân đối hay không. Thường là phần thương mại này sẽ có trọng số lớn.

• Nếu là thặng dư tức là xuất khẩu lớn hơn nhập khẩu, quốc gia tích lũy được ngoại hối.
• Nếu là thâm hụt tức là nhập khẩu lớn hơn xuất khẩu, quốc gia phụ thuộc vào vốn nước ngoài.

Cơ cấu hàng hóa, dịch vụ cũng là một phần quan trọng khi đánh giá cán cân vãng lai.

• Xuất khẩu hàng hóa có giá trị gia tăng cao hay chủ yếu là tài nguyên thô có giá trị thấp. Nếu một quốc gia có cơ cấu hàng hóa xuất khẩu là các hàng hóa có giá trị gia tăng cao thì không những thu được nguồn ngoại tệ dồi dào mà chuỗi giá trị sản xuất ra những hàng hóa đó cũng kéo theo nhiều thứ tích cực như việc làm hay các ngành nghề phụ trợ.
• Dịch vụ (như du lịch) đóng góp như thế nào vào xuất khẩu? Nếu một quốc gia có tiềm năng du lịch lớn như Việt Nam thì có thể đẩy mạnh để thu hút khách nước ngoài và thu về được nhiều ngoại tệ.

Thu nhập từ đầu tư và nghĩa vụ trả lãi.

Dòng thu nhập từ đầu tư được hiểu là lợi nhuận từ đầu tư nước ngoài hoặc từ tài sản quốc tế. Khi doanh nghiệp nội địa hoặc chính phủ mở rộng đầu tư ra nước ngoài và thu về lợi nhuận, góp phần cải thiện cán cân vãng lai.

Chi trả lãi vay và cổ tức là các khoản phải trả cho nhà đầu tư nước ngoài có thể tạo áp lực lớn nếu quốc gia vay nợ nhiều. Nếu nợ nước ngoài chiếm tỷ trọng lớn, khi tỷ giá tăng sẽ làm trầm trọng thêm vấn đề cân đối và dòng tiền trong nước.

Các khoản chuyển giao vãng lai.

Chúng ta có thể xem xét nguồn kiểu hối gửi về nước có đóng góp lớn hay nhỏ vào cán cân vãng lai hay không và nguồn kiều hối có ổn định không.

Quốc gia có phụ thuộc vào viện trợ không? Nếu lệ thuộc quá nhiều vào viện trợ thì năng lực của đất nước đang có vấn đề. Bên cạnh đó việc nhận viện trợ sẽ kéo theo nhiều hệ lụy về chính trị, kinh tế, xã hội.

Tỷ giá hối đoái và thương mại quốc tế:

Việt Nam là nước có tỷ trọng xuất khẩu lớn trong cơ cấu GDP đồng thời cũng là nước nhập khẩu nguyên vật liệu rất nhiều. Vì vậy, việc tăng/giảm tỷ giá sẽ có tác động rất lớn đến cán cân vãng lai và rộng hơn là cán cân thanh toán.

Để xem xét sự cân đối hoặc mất cân đối cán cân vãng lai, bạn nên lưu ý các vấn đề như:

• Tỷ giá hối đoái có phản ánh đúng giá trị nội tại của đồng tiền hay không?
• Sự thay đổi tỷ giá có tác động thế nào đến xuất khẩu và nhập khẩu?

Cán cân vốn.

Khái niệm.

Cán cân vốn hỗ trợ cân đối các giao dịch trong cán cân thanh toán. Khi một quốc gia có thâm hụt cán cân vãng lai, cán cân vốn (và cán cân tài chính) thường đóng vai trò “bù đắp” để duy trì trạng thái cân bằng.

Cơ cấu của cán cân vốn.

Chuyển nhượng vốn (Capital Transfers) là các khoản chuyển giao tài sản giữa cư dân và phi cư dân, chẳng hạn như viện trợ quốc tế dưới dạng vốn hoặc chuyển nhượng tài sản cố định (bất động sản, máy móc).

Chuyển nhượng quyền tài sản (Sales/Purchases of Non-Produced, Non-Financial Assets) là các giao dịch liên quan đến tài sản vô hình, ví dụ như: Quyền sử dụng đất, bản quyền, bằng sáng chế, giấy phép khai thác tài nguyên.

Nói chung, so với cán cân tài chính (Financial Account), cán cân vốn thường nhỏ hơn và ít được nhấn mạnh trong các phân tích kinh tế. Bởi vậy mình sẽ không đề cập đến sự cân đối hoặc mất cân đối của loại cán cân thanh toán này.

Cán cân tài chính.

Khái niệm.

Cán cân tài chính là một thành phần của cán cân thanh toán, ghi nhận các giao dịch liên quan đến luồng vốn quốc tế giữa một quốc gia và phần còn lại của thế giới. Nó phản ánh sự thay đổi trong quyền sở hữu các tài sản tài chính giữa cư dân và phi cư dân.

Cấu trúc chính của cán cân tài chính.

Thứ nhất là Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI – Foreign Direct Investment). Đây là khoản ghi nhận dòng vốn đầu tư dài hạn từ nước ngoài vào trong nước và ngược lại. Ví dụ: xây dựng nhà máy, liên doanh, mua cổ phần chi phối.

Thứ hai là Đầu tư gián tiếp (FPI – Foreign Portfolio Investment). Đây được hiểu là khoản ghi nhận các giao dịch liên quan đến chứng khoán (cổ phiếu, trái phiếu) và công cụ tài chính mà không có quyền kiểm soát trực tiếp.

Thứ ba là các khoản vay và cho vay quốc tế (Other Investments). Bao gồm các giao dịch liên quan đến vay vốn, tín dụng thương mại, và các khoản vay ngắn/dài hạn từ tổ chức quốc tế hoặc nước ngoài.

Thứ tư là thay đổi dự trữ ngoại hối (Reserve Assets). Thống kê này biểu thị sự thay đổi trong dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Trung ương, bao gồm ngoại tệ, vàng, và các tài sản quốc tế khác.

Vai trò của cán cân tài chính.

Khi cán cân vãng lai thâm hụt (nhập khẩu > xuất khẩu), cán cân tài chính phải có thặng dư để bù đắp, thông qua vay nợ quốc tế, đầu tư trực tiếp, hoặc thu hút vốn gián tiếp.Ngược lại, nếu cán cân vãng lai thặng dư, dòng vốn ra từ cán cân tài chính có thể tăng (đầu tư ra nước ngoài, tăng dự trữ ngoại hối).

Trạng thái của cán cân tài chính.

Khi nghiên cứu sự cân đối và mất cân đối của cán cân tài chính, bạn cần xem xét các yếu tố sau:

Nguồn gốc dòng vốn tài chính.

Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) là dòng vốn dài hạn, ổn định và hỗ trợ phát triển kinh tế bền vững. Cần xem xét tỷ trọng của loại vốn này trong cán cân tài chính.

Vốn đầu tư gián tiếp (FPI) là loại vốn nhạy cảm với biến động ngắn hạn, dễ gây rủi ro nếu dòng vốn rút ra đột ngột (hiện tượng capital flight). Bởi vậy loại vốn này nên giữ một tỷ trọng phù hợp.

Cơ cấu vay nợ quốc tế.

Tỷ trọng giữa vay ngắn hạn và dài hạn cho thấy nhiều thông điệp khi xem xét trạng thái của cán cân tài chính. Vay ngắn hạn nhiều có thể dẫn đến áp lực trả nợ lớn.

Chi phí và điều kiện vay vốn phản ánh vị thế của quốc gia và tầm nhìn của lãnh đạo thượng tầng. Lãi suất, thời hạn, và nghĩa vụ thanh toán phải phù hợp. Nếu nhận vốn một cách bất chấp thì rất có thể sẽ đẩy đất nước vào những nghĩa vụ nợ nặng nề.

Tình hình dự trữ ngoại hối.

Yếu tố này rất quan trọng trong việc giữ trạng thái cân đối của cán cân tài chính. Bạn cần xem xét dự trữ ngoại hối của Ngân hàng nhà nước có đủ lớn để hỗ trợ thanh toán quốc tế và ổn định tỷ giá không? Mức độ thay đổi dự trữ ngoại hối qua các giai đoạn, đặc biệt khi cán cân vãng lai thâm hụt lớn diễn ra như thế nào?

Rủi ro liên quan đến dòng vốn.

Bạn có thể phân tích và nhận diện các rủi ro liên quan đến dòng vốn sẽ ảnh hưởng đến sự cân đối của cán cân tài chính như:

Rủi ro vốn ngắn hạn: Dòng vốn đầu tư gián tiếp có thể rút ra nhanh chóng trong trường hợp kinh tế bất ổn, gây mất cân đối nghiêm trọng.

Rủi ro nợ quốc tế: Tỷ lệ nợ/GDP cao có thể làm tăng áp lực trả nợ và giảm khả năng thu hút vốn trong tương lai.

Chính sách quản lý luồng vốn.

Quốc gia có chính sách kiểm soát vốn hay không? Ví dụ: hạn chế dòng vốn ngắn hạn để giảm thiểu rủi ro tài chính.

Sự phối hợp giữa chính sách tài chính, tiền tệ và tỷ giá để duy trì ổn định. Bạn có thể xem xét xem quốc gia đang nghiên cứu có sử dụng các công cụ chính sách trên một cách hài hòa và hiệu quả không.

Tác động của tỷ giá và lãi suất.

Việc điều hành tỷ giá ảnh hưởng đến khả năng thu hút vốn nước ngoài và chi phí trả nợ ngoại tệ. Nếu tỷ giá bất ổn thể hiện việc đầu tư vào quốc gia đó tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nguồn vốn đã đầu tư vào rồi cũng có thể rút đi do lo ngại.

Chính sách lãi suất có ảnh hưởng lớn đến dòng vốn gián tiếp. Cái này nó liên quan đến cơ chế định giá dựa trên lãi suất phi rủi ro và chênh lệch lãi suất giữa các quốc gia. Dòng vốn quốc tế sẽ cân nhắc điều này.

Lời kết.

Cán cân thanh toán là sự tổng hòa của 3 loại cán cân khác là cán cân vãng lai, cán cân vốn và cán cân tài chính. Sự cân đối của cán cân thanh toán là sự bù trừ của 3 loại cán cân trên. Trên đây là toàn bộ bài viết của mình, mong rằng nó cung cấp các thông tin hữu ích cho bạn. Cảm ơn các bạn đã đọc đến dòng này. Nếu có nhu cầu đầu tư chứng khoán thì ủng hộ mình nhé. Ngoài ra mình cũng có các sản phẩm khóa học về đầu tư, vĩ mô, phân tích báo cáo tài chính.

• Link tham khảo sản phẩm tư vấn đầu tư: https://thuvienchungkhoan.vn/tu-van-dau-tu/
• Đào tạo chứng khoán:
  • Khóa học chứng khoán: Shaping Investment Mindset